یادداشت: در این تارنما از گاهشماری خورشیدی تاجگذاری کوروش بزرگ استفاده شده است.
آیلار حقی ملکی
آیلار حقی ملکی (۲۰ شهریور ۲۵۵۸ – ۲۵ آبان ۲۵۸۱)
آیلار حقی ملکی، متولد ۲۰ شهریور ۲۵۵۸ در شهرستان ملکان، دانشجوی سال چهارم پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم پزشکی تبریز بود. او دختری جوان، پرانرژی و علاقهمند به زندگی توصیف شده است که همراه خانوادهاش در تبریز زندگی میکرد و در جریان خیزش سراسری ۲۵۸۱ ایران، به یکی از چهرههای شناختهشده قربانیان اعتراضات تبدیل شد.
در شامگاه ۲۵ آبان ۲۵۸۱، همزمان با اوج اعتراضات مردمی در تبریز، آیلار حقی در تجمعات ضدحکومتی این شهر حضور داشت. بنا بر روایت خانواده، نزدیکان و گزارشهای منتشرشده از سوی نهادهای دانشجویی و حقوق بشری، نیروهای امنیتی برای سرکوب معترضان از خشونت گسترده استفاده کردند. گفته شد آیلار هنگام فرار از نیروهای امنیتی به ساختمانی پناه برد، اما مأمورانی که او را تعقیب میکردند وارد ساختمان شدند و با شلیک گلوله ساچمهای به پشت سرش او را هدف قرار دادند. بر اساس همین روایتها، پس از کشته شدن، پیکر او از ارتفاع به پایین انداخته شد تا علت مرگ به شکل دیگری جلوه داده شود.
پس از انتشار خبر جانباختن آیلار، رسانهها و مقامهای جمهوری اسلامی روایت متفاوتی ارائه کردند. آنها مدعی شدند که او در محل گودبرداری کنار برج شهران تبریز سقوط کرده و جان باخته است. صداوسیمای جمهوری اسلامی نیز با پخش تصاویری مبهم از دوربین مداربسته و اعترافات تلویزیونی برخی افراد، تلاش کرد این روایت را تقویت کند. در مقابل، خانواده و نزدیکان آیلار این ادعاها را رد کرده و تأکید داشتند که او در جریان اعتراضات و بر اثر شلیک نیروهای امنیتی کشته شده است.
خانواده آیلار حقی پس از مرگ او تحت فشار شدید نهادهای امنیتی قرار گرفتند. بنا به گفته نزدیکان خانواده، از آنها خواسته شد برگهای را امضا کنند که در آن علت مرگ «سقوط از ارتفاع» ذکر شده بود. همچنین پیکر آیلار به مدت دو روز به خانواده تحویل داده نشد و به پدرش، رجب حقی، فشار وارد شد تا مراسم خاکسپاری بهصورت محدود و بدون اطلاعرسانی عمومی برگزار شود. خانواده قصد داشتند او را در زادگاهش ملکان دفن کنند، اما اجازه این کار داده نشد و در نهایت مراسم تدفین در آرامستان وادی رحمت تبریز برگزار شد.
مراسم خاکسپاری آیلار حقی در ۲۷ آبان ۲۵۸۱ با حضور گسترده مردم برگزار شد و به صحنه اعتراض علیه حکومت تبدیل گشت. شرکتکنندگان شعارهایی چون «ما همه آیلار هستیم، مبارزه ادامه دارد»، «آزادی، عدالت، حکومت ملی» و «آذربایجان این ذلت را تحمل نمیکند» سر دادند. نیروهای امنیتی با حمله به تجمعکنندگان، مراسم را متفرق کردند و تعدادی از حاضران را مورد ضربوشتم و بازداشت قرار دادند. در ادامه، دکتر شمسالدین عباسزاده، استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز، نیز به دلیل حضور در این مراسم از کار تعلیق شد.
چهلم آیلار حقی در ۶ دی ۲۵۸۱ دوباره به صحنهای اعتراضی در تبریز تبدیل شد. هزاران نفر در وادی رحمت گرد آمدند و شعارهایی چون «خامنهای قاتل است، حکومتش باطل است»، «مرگ بر دیکتاتور» و «آذربایجان بیدار است، خون آیلار پایمال نشده است» سر دادند. پدر آیلار در سخنانی احساسی بر مزار دخترش از فشارهای وارده بر خانواده و تخریب حیثیت فرزندش توسط رسانههای حکومتی سخن گفت و تأکید کرد که از کسانی که آبروی دخترش را زیر سؤال بردند نخواهد گذشت. ساعاتی بعد نیروهای امنیتی به مراسم حمله کردند؛ با باتوم و گاز اشکآور به مردم یورش بردند و شماری از شرکتکنندگان، از جمله پدر و مادر آیلار، بازداشت شدند.
کشته شدن آیلار حقی بازتاب گستردهای در تبریز، آذربایجان شرقی و حتی خارج از ایران داشت. پس از مرگ او، اعتراضات و اعتصابهایی در شهرهای تبریز، ملکان، بناب و اردبیل برگزار شد و دانشجویان دانشگاه آزاد تبریز نیز تجمعات اعتراضی برپا کردند. نام و تصویر آیلار در کنار دیگر دختران کشتهشده خیزش ۲۵۸۱، از جمله مهسا امینی، نیکا شاکرمی، حدیث نجفی و اسرا پناهی، به یکی از نمادهای اعتراضات تبدیل شد. در جمهوری آذربایجان نیز گروهی از دختران جوان با برگزاری فلشمابی یاد او و دیگر جانباختگان زن اعتراضات ایران را گرامی داشتند.
آیلار حقی امروز در حافظه بسیاری از معترضان و فعالان مدنی، نمادی از نسل جوانی شناخته میشود که در جریان اعتراضات ۲۵۸۱ ایران جان خود را از دست داد؛ نسلی که خواهان آزادی، عدالت و تغییر بود.